Waarom fuseren?

vrijdag 1 oktober 2010

Wat maakt dat uit, de hoeveelheid inwoners van je gemeente? Om die vraag te beantwoorden dook D66 in de (semi)wetenschappelijke literatuur over herindelingen en de mogelijkheden voor samenwerking tussen gemeenten.

Gemeenten krijgen steeds meer taken uit te voeren. Het gaat tegelijk om belangrijke verantwoordelijkheden, zoals het uitvoeren van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Dit terwijl ook de jeugdzorg naar de gemeente moet, volgens het regeerakkoord. De conclusie is dan ook dat kleine gemeenten in ieder geval moeten samenwerken, of moeten fuseren. Juist omdat veel taken niet tot de gemeentegrens beperkt blijven.

Besparen door samenwerking

Het goede nieuws: met samenwerking is veel geld te besparen. ICT, personeelszaken, de afdeling financiën. Dat zijn bijvoorbeeld terreinen waar buurgemeenten elkaar goed kunnen vinden. Verder is het advies vooral ook goed te kijken hoe andere gemeenten hun werk doen. Uit de publicaties blijkt dat zeker op het gebied van de ICT bijna alle gemeenten opnieuw het wiel uitvinden, wat tijd en geld kost.

En dan het soms gevoelige onderwerp van gemeentelijke herindelingen. Waarom zouden gemeenten fuseren? De samenvatting: het verhogen van bestuurskracht om steeds lastiger taken goed uit te voeren. Dat is de reden. Vaak werken gemeenten steeds meer samen, waarna ze besluiten tot een fusie. De grotere gemeente die ontstaat, heeft als bijkomend voordeel dat zij meer invloed heeft bij de provincie en het Rijk.

Bestuurlijke visvijver

Toch is de belangrijkste reden dat een grotere gemeente meer wethouders, raadsleden en ambtenaren kan vinden. In sommige kleine gemeente is de bestuurlijke visvijver zo ondiep dat het spartelen van politici niet helpt om vertrouwen te hebben in de lokale democratie.

Helaas zijn er niet veel studies gedaan naar de bestuurskracht van gemeenten voor en na een fusie. De paar analysen die te vinden zijn, tonen wel dezelfde voor- en nadelen van een herindeling.

De voordelen: in grotere gemeenten vindt over het algemeen minder ‘handjeklap’ plaats. Het lokale bestuur heeft dan ook meer te zeggen over grote projecten. Tegelijkertijd blijken grotere gemeenten interessantere werkgevers voor ambitieuze ambtenaren, die natuurlijk hard nodig zijn voor de uitvoering van het beleid.

Identiteit

De nadelen: in de aanloop naar een fusie worden kosten gemaakt, die overigens wel voor een groot deel door het Rijk worden betaald. Het andere nadeel is gevoelsmatig. Inwoners hebben het idee dat hun dorp of stad na een fusie haar identiteit verliest. Toch blijkt dit niet uit de literatuur. Vijf of tien jaar na een fusie hoor je daar weinig tot niets meer over, vooral wanneer de praktische zaken goed zijn geregeld.

Voor het ophalen van documenten is het verstandig steunpunten in te richten, als het gemeentehuis verder weg is. Dit kan gaan om het openen van een balie in de bibliotheek, bijvoorbeeld. Een of twee keer per week, ’s avonds of op zaterdag. Overigens is niet zo dat je vaak in het gemeenthuis staat voor een rijbewijs of vergunning, en steeds meer zaken zijn digitaal te regelen.

Stel, je wilt fuseren. Wat bepaalt het succes? Ten eerste dat je een duidelijk doel voor ogen hebt. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar uit onderzoek van Nyenrode en Finance blijkt dat fusies zonder visie eerder regel dan uitzondering zijn. Het doel moet zijn om meer te zeggen te hebben over de gemeente en de omgeving en dat weer door betere bestuurders.

Weerstand

Moeizame fusies doen zich voor als één van de gemeenten veel groter is dan de anderen en zeker als juist hier veel weerstand bestaat tegen de herindeling. Dit blijkt uit verschillende bestuurskrachtmetingen en uit het onderzoek van de Vereniging van Gemeentesecretarissen: ‘De staat van de gemeente’.

Het gaat om de ambities van het lokale bestuur en het behalen van die resultaten. Samenwerking wordt steeds belangrijke; een fusie is de meest verregaande vorm van samenwerking. De waardering van gemeenten is verder zeer afhankelijk van het college en de raad. Hoe capabel zijn die mensen en, misschien nog belangrijker, zijn ze in staat om samen hun doel te bereiken? Zeker bij grote projecten is een bedorven sfeer de uitgelezen kans voor andere, afstandelijker bestuurslagen om het roer van de gemeente uit handen te nemen.